De wieltjes van de ploeg piepen, de omwentelingen zijn traag. De merrie die hem trekt is moe, ze heeft geen zin meer om te trekken. Nog niet het halve veld is geploegd of ze staat al stil. Haar hoofd omlaag, alsof ze wil stoppen. ‘Kop op meissie,’ moedig ik haar vanachter de ploeg aan. Normaal zou ze drie jaar geleden met pensioen mogen. Veranderende tijden brengen veranderde regels met zich mee. Ze moet door. ‘Nog één jaartje,’ lieg ik en geef haar een paar suikerklontjes. Ze schrokt ze naar binnen. Haar moedeloze blik doet me overwegen de ploeg zelf te trekken. Een blik die om de eeuwige verlossing vraagt. Mijn benen zijn ook verzuurd; ik werk zeven dagen per week en verricht het werk van de inmiddels drie ontslagen arbeiders. Met de tak sla ik tegen haar kont, stof spat op, ze sjokt verder.
De week is ten einde. Twee jaar geleden voelde ik dat nog in mijn benen. Op zaterdag stonden ze op instorten, dan kon ik geen stap meer verzetten. De hele zondag met mijn benen omhoog, thuis of in de kerk, en op maandag voelde ik me weer helemaal fit. Gedurende de week vermoeiden mijn benen tot ik mijn dag rust weer had verdiend. Tegenwoordig moet ik mezelf helpen herinneren mijn wekelijkse betaling te halen.
Ik ga zitten aan de eettafel, in de keuken waar de boerin al met het eten bezig is. Ik moet dadelijk nog naar huis om voor mezelf te koken. Er is in mijn leven geen vrouw, laat staan kinderen. Wie wil er nou een knecht huwen? Ik heb niet eens een hond of kippen. Nee, slechts het mager loontje waar de boer mee aan komt zetten. De boer neemt tegenover me plaats en vraagt zijn vrouw erbij te komen zitten. Dat doet ze anders nooit. Ze zet zelfs het vuur op laag. ‘Tim,’ gaat de boer van start, ‘het boerenleven verandert.’

Tien minuten later loop ik de plaats af. Ontslagen. ‘Misschien kun je zolang in de huisnijver wat centen bijverdienen.’ De huisnijver, wat denkt hij wel. Ik ben geen vrouw. Schoonmaken of garnalen pellen. Wat moet dat verdienen? Minder dan minimumloon. ‘Het is tenminste iets. Ik kan je helaas niets meer bieden.’ De industrie neemt bezit van de boeren. De prijzen moeten omlaag en dat gaat ten koste van de kleine boer die geen machines kan betalen. ‘De buurman, boer Piet, heeft een tractor gekocht. Zo’n apparaat kan dag en nacht werken, dat trekt Saar niet. Ze is op. Ze kan niet langer de ploeg blijven trekken en ik heb geen geld voor een nieuw paard.’ Dus heeft hij zijn grond verkocht aan boer Piet. Voldoende om met pensioen te gaan. En boer Piet heeft geen arbeiders nodig want die kan met zijn nieuwe stoommachine alles zelf.
Ik loop door het dorp naar huis. Het lijkt er wel verlaten op zondag. Iedereen zit binnen het tafellaken op te eten en zichzelf voor te houden dat ze het goed hebben. Allemaal gelukkig in deze tijd van verandering waarin men steeds minder verdient en het eten op tafel schaarser wordt. Er vliegt een niet al te best aangeplakt aanplakbiljet over straat. Zelfs daar is geen tijd meer voor. Alles moet sneller en meer zijn.
Het circus komt weer naar de stad. Ze worden morgen al verwacht. Hoe kan ik dit nog niet geweten hebben? Ik kijk er ieder jaar naar uit en volgend weekend is al de eerste voorstelling. Lang blijven ze nooit in ons kleine dorp. Het is niet bepaald een vetpot voor de artiesten, maar op weg van stad naar stad is het traditie geworden om hier een paar dagen te verblijven.
‘Varkens, daar zit nog geld! Als je de huisnijver niet in wil, neem dan je spaargeld en koop een paar varkens. Die beesten kunnen niet gevoed worden door een machine. Dat moet allemaal met de hand.’ Varkens. Waar haal ik in vredesnaam het geld vandaan om varkens te kopen en de grond om ze te houden. Bovendien weet ik helemaal niks van varkens. Ach, wie houd ik voor de gek. Ik heb niet eens voldoende spaargeld. Met dat hongerloontje van hem. Ik zucht: ‘Niet boos worden op hem, Tim. Het zat er al lang aan te komen, hij kan er niets aan doen.’ Ik steek een kaars aan. Romantisch licht voor bij het opgewarmde blik bonen. Lekker goedkoop, dacht ik, en nu ben ik mijn baan erdoor kwijt. Verdomde industrie.

De volgende morgen ga ik op weg naar de stad. Het is ongeveer een halve dag lopen, al helemaal door het zuur dat de plaats van mijn botten heeft ingenomen, dus vertrek ik extra vroeg. De stenen weg naar de stad is bezaaid met gaten. Er is geen geld om hem te onderhouden. De weg voert door de velden van Piet. De stoommachine is net opgestart. Iets wat zoveel geluid produceert, kan nooit goed zijn voor de planten. Kijk toch eens naar de rook die eruit komt. Dat kan nooit goed zijn voor de kwaliteit. Straks is iedereen ziek. Iedereen die nog eten kan betalen althans.
Waar de akkerbouw van boer Piet overgaat in de weilanden voor de veeteelt van Hans vertakt de weg. Van links zie ik een grote karavaan deze kant uit komen. Aan de vele karren met bouwmaterialen en de verschillende kleurrijke woonwagens te zien is het circus bijna gearriveerd. Ik ga aan de linker kant van de weg in de berm staan wachten totdat ze voorbijrijden. Helemaal achteraan vervoeren ze de exotische dieren: leeuwen, tijgers, zebra’s, noem maar op.
‘Waar zijn de dieren!?’ roep ik naar een van de ruiters als de stoet bijna voorbij is en er geen kooikarren te zien zijn. ‘Verderop! De as is doorgebroken.’ Geen wonder. Ik groet de man en steek de kruising over. Eén veld verder is een wandelroute door het bos, die scheelt me zeker een half uur. De dieren moeten wachten tot vanavond. Eerst een baan vinden.

Op het platteland staan de mensen vroeg op, eet men op hun gemak en gaan ze aan het werk. De hele dag tot de vrouw het eten serveert. De avond wordt besteed aan het afronden van werkzaamheden indien nodig of de moestuin en het pluimvee. Op zijn tijd een bad en op zondag rust nemen en naar de kerk. De mannen doen zaken in de kroeg en de vrouwen komen tot rust bij de thee. Dag in dag uit dezelfde eenvoudige routine.
In de stad is het slechts chaos. De grote hoeveelheid mensen zorgt ervoor dat iedereen vergeten wordt. Zwervers ontwaken op de vreemdste tijden van de dag en houden zich schuil in de hoeken van de straten. De rijksten manoeuvreren zich door de menigte te paard of in een wagen. De wandelende armoedzaaiers onder de voet gelopen. Het stinkt er, niet naar mest of andere vruchtbare geuren, maar naar menselijk afval. Het ruikt naar pis en stront, naar het riool dat niet goed doorloopt. De mensen zijn vies en bezweet. Behalve die rijken natuurlijk, die geuren naar parfum. De waarde van één fles zou een zwerver kunnen voeden. Bij de ingang van de mooie panden, kaarsrecht gemetseld met de nodige overbodige versiersels, staat een man met een grote gok, hij snuift een keer aan je en bepaalt zo of je naar binnen mag.
Ik loop de stad door totdat ik bij de rivier uitkom. Niet veel verder mondt de rivier uit in zee. Daar ligt de haven. Aan de overkant van de rivier kan ik de fabrieken al zien liggen. Die zijn de laatste jaren uit de grond getrokken. Iedereen trekt naar de stad om er te werken. Links van me zie ik, op dezelfde afstand als rechts de haven, een brug liggen. Ik besluit via de haven te lopen. De gigantische zeeschepen liggen er aangemeerd. Ze varen op het nieuwe continent.
‘Grijp uw kans! Vaar met ons naar Amerika! Het beloofde land!’
‘Wederom goud gevonden in de nieuwe wereld! Grijp uw pikhouweel en stap aan boord voor ongekende rijkdommen!’
‘Geen honger in Amerika!’
‘De burgeroorlog is voorbij! Bevolk de westelijke oevers van de Mississippi!’
Ik passeer de straatverkopers op weg naar de fabrieken. Net als ik veilig denk te zijn pakt een van hen me bij mijn schouder. ‘Jongeman! Kom aan boord, ga mee naar de Nieuwe Wereld. Maak de overtocht en vaar een gouden toekomst tegemoet.’ Armgebaren alsof hij de gouden gloed van de zon op dat moment schept. Zijn hoofd achterover: een een-tweetje met God. ‘Morgenvroeg vertrek je naar Engeland en morgenavond van daar naar New York!’ Ik schud mijn hoofd en loop verder. Hij drukt me nog een flyer in mijn hand en is op weg naar het volgend slachtoffer.

Die middag lig ik in het gras te kijken hoe de mannen van het circus het frame in elkaar zetten waar ze het zeil om zullen spannen. De woonwagens, lucratieve ondernemingen zoals waarzeggers en freakshows, staan in een grote cirkel om de tent. De ingang van de tent is vrijgehouden. Achter de tent staan de kooiwagens voor de dieren. Een gulden koopt je een ritje op een pony.
Ieder jaar zoek ik haar op. In tegenstelling tot de vele pony’s en paarden die ze hebben, is er maar één kameel. Het kost dan ook twee gulden om op haar een rondje te rijden. Vijftien jaar geleden is ze hier, daags voor de eerste show van het jaar en daarmee die van haar, geboren. Ook toen lag ik te kijken hoe de tent werd opgebouwd. Al het werk werd stilgelegd terwijl de babykameel door dertig clowns en acrobaten juichend op aarde verwelkomd werd. Ze kroop achter haar moeder zoals ze ook vandaag weer in haar hok ligt. Ineengedoken, haar kop weggestopt, voorheen in moeders vacht, nu in haar eigen.
Ik tik met mijn ring tegen de tralies, ze kijkt op. De droevige blik die ze standaard op heeft maakt plaats voor iets wat lijkt op een lach. Ze legt haar kop voor de tralies zodat ik er met mijn handen bij kan. Haar haren voelen droog aan. Met mijn andere hand voel ik door het stro waar ze in ligt. Vervolgens haal ik die hand door mijn eigen haar. Alle drie hetzelfde. Het stro bevat alleen minder klitten. ‘Nooit gedacht dat jouw vloerbedekking het prettigst zou voelen.’ Nu had ik ook nooit gedacht dat je in je eigen tapijt zou gaan staan zeiken. Mijn hand ruikt zuur.
De oppasser komt deze kant op gelopen. Hij wil de hokken verschonen en vraagt me om even met de kameel te lopen. Hij weet hoe verzot ik op haar ben. De afgelopen vijftien jaar heb ik hier geen show gezien en geen cent uitgegeven. Ik kom hier alleen voor haar. ‘Ze luistert nog altijd beter naar jou dan naar mij,’ lacht hij verbeten. Volgens mij ziet hij me liever gaan dan komen. Alleen het feit dat hij zijn prikstok en zweep niet hoeft vuil te maken om haar uit het hok te krijgen tolereert me.

Ik neem haar mee naar het bos. Vaste prik bij gebrek aan een woestijn. Niet dat ze enig besef heeft wat haar natuurlijke leefomgeving hoort te zijn. Het bos is onze natuurlijke plek. Zolang ze hier is, neem ik haar hier iedere dag mee naartoe. Ze brult enthousiast uit dank voor het vrijblijvend mogen strekken van haar benen. Geen leeuwentemmer die haar door een brandende hoepel jaagt. Vervolgens duwt ze met haar kop tegen me aan waardoor ik bijna omval. ‘Je wordt te groot voor dat soort geintjes.’ Ze brult nog eens alsof ze me uitlacht.
Niet veel later komen we bij een kleine open plek. Ik ga er op een omgevallen boomstam zitten. Ze komt bij me liggen met haar kop op mijn schoot zodat ik haar kan aaien. Ik mag geen moment ophouden. Doe ik dat wel dan duwt ze haar met kwijl besmeurde lippen tegen mijn handen. Ga ik dan alsnog niet verder dan tuit ze haar lippen voor een kusjesregen in mijn gezicht tot ik mijn fout inzie en haar massage voortzet.
‘Wat hebben we het toch weer goed voor elkaar. Jij zit elke dag in een kooi en mag er alleen uit om kunstjes te doen en ik werk vanaf morgen voor een hongerloontje in de fabriek die ervoor gezorgd heeft dat ik mijn oude baan kwijt ben. En wat brengt die fabriek ons? De rijken worden alleen maar luier en de armen krijgen de kans niet meer lui te zijn. Mijn tante is er door overleden, door luiigheid bedoel ik. Althans dat zegt de familie. Als je te vaak zit, val je op een dag van je stoel en is het gedaan zonder dat je ooit het gevoel hebt gehad ziek te zijn.’
Ze bijt in mijn broek. ‘Houd daar eens mee op.’ Ik probeer haar weg te duwen. Ze blijft bijten, niet in mijn bovenbeen, slechts in de spijkerstof. Nog een poging. Ze blijft volhardend. Bij de derde poging laat ze los. Er zit een gat in mijn broek. ‘Bedankt,’ zucht ik. De stof die omhoogsteekt duw ik plat. Dan voel ik het. De flyer die ik vanmorgen in de haven kreeg, zit nog in mijn broekzak.
‘Wil je dat ik naar Amerika ga?’ Ze staat abrupt op. Ook ik ga staan. ‘Je wilt weer terug hè? Je hebt vast honger.’ Ze brult en zet haar rechtervoorpoot op een van mijn voeten. ‘TEEN!!’ roep ik uit, een ode aan de dag, twaalf jaar geleden, dat ik haar Teen ben gaan noemen. Haar nek drukt tegen mijn borst, de haren blokkeren mijn neusgaten, waardoor ik uit balans raak en achterover val. Eén poot houdt me aan de grond terwijl ze met geheven hoofd wegkijkt.
‘Geen honger dus.’ Wat wil ze dan? Ik neem de flyer uit mijn broekzak en vouw het verfrommelde stuk papier open. Vijftig gulden vragen ze, een prikkie. Niet dat ik het kan betalen. Tenzij ik alles verkoop wat ik heb. En dan kom ik nog niet aan eten daar. Ik ken er die het hebben gedaan, maar ik denk niet dat ze in Amerika zitten te wachten op Europese bedelaars die in de hoeken van de straten in andermans pis liggen te slapen. Nee, ik trap niet in die fabeltjes. Onderaan de flyer wordt genoemd dat paarden voor een extra vijftig gulden mee mogen. ‘Wil je soms dat we samen weggaan?’ Ze stemt in door met haar oren te trekken.

Als ik die avond in bed lig, kan ik niets anders dan bedenken hoe het leven er in Amerika uit zou zien. Als het waar is wat ze zeggen kan ik veel geld verdienen door goud te mijnen. Ik ben jong, sterk, niet vies van werken.  Ik heb nog de echte boerenmentaliteit meegekregen van mijn vader, die hij op zijn beurt van zijn vader heeft meegekregen. Nooit te beroerd om te werken.
Op de vloer onder het bed staat een kistje. Ik neem het op schoot en pak de foto van mijn ouders eruit. Geen heroïsch overlijden: net na de ondergang van de familieboerderij, opgezet door mijn overgrootvader geruïneerd door de concurrerende prijzen uit de Nieuwe Wereld, zijn ze, onoplettend als ze zijn, op het verkeerde moment het spoor overgestoken. Het resultaat is een nieuwe afspraak waarmee het testen van locomotieven grondiger zal gebeuren, met name op de remmen, en een alleen gelaten zoon. Als ik terugkom, heb ik genoeg geld om de boerderij weer terug te kopen. Dan behoort zij weer tot onze familie.
‘Ik ga het doen,’ kreun ik als ik me uit bed til, ‘ik heb toch niks te verliezen.’ Het kistje gaat als laatste in de zak die ik gisteravond klaar heb gezet. Alles van waarde zit er nu in. Eenmaal op straat kijk ik nog een keer om naar de half gemetselde hut die ik achterlaat. De dag dat ik mocht gaan werken ben ik bij mijn oom weggegaan om hier te gaan wonen. Voldoende geld om te bouwen was er niet, dus heeft vader de muren met hout en leem voltooid. Geen tweede verdieping, alleen een keuken die ook als woonkamer dient en twee slaapkamers. Eén voor mij, waarin een bed en een kist de ruimte innemen, en één voor mijn ouders. Die laatste gebruik ik nu als werkplaats.

De circustent staat inmiddels. Ze hebben hard doorgewerkt. Voor de tent gloeit nog wat hout van het vuur. Aan de voor de tent in slaap gevallen clowns te zien, heeft het deze avond een feest verlicht. Een ritueel van het circus bij het voltooien van de tent. Niet hun enige ritueel overigens, ook na iedere avond optreden of tijdens een tussenstop van een lange reis wordt er gefeest. Alleen de avond van vertrek, na het afbreken, kent geen feestelijke stemming, dan drinkt men hooguit om de duur van de reis met wat rustigere ogen tegemoet te zien.
Ik stap voorzichtig over de lijken rondom het smeulende vuur, in de hoop ze niet voortijdig wakker te maken. Bij de ingang van de tent staat een kassahokje. De deur ervan is niet op slot. Ik klim naar binnen. Het gerucht dat circusartiesten losse handjes hebben wordt bevestigd door de onbeveiligde kassa die ik aantref. Het arrogante vertrouwen dat er niemand zou zijn die het in zijn hoofd haalt een crimineel te bestelen. Ik stop een paar honderd gulden briefgeld in mijn sok.
Gebukt onder de ramen van de pipowagens sluip ik naar de achterzijde van de tent waar Teen al op me ligt te wachten. Zodra ze me ziet, staat ze op en begint ze aan het hek te knagen. Zou ze geen oog dicht hebben gedaan en de hele nacht op me hebben liggen wachten? Ik begroet haar door over haar snuit te aaien. ‘We vertrekken vannacht,’ fluister ik voor ik op zoek ga naar de sleutels.
De wagen van de oppasser staat achterin het kooienveld. Er is niemand te zien dus de uitdaging zit hem vooral in het niet wakker maken van de dieren. Zo stil als ik kan, loop ik op mijn tenen naar achteren. Het gaat moeizaam aangezien mijn tenen nog broos zijn van gisteren. Ik probeer ze te ontzien waardoor mijn ninjavaardigheden worden afgewisseld met de vaardigheden van een kreupele oude man. Op rechts glijd ik zonder weerstand, vrijwel geruisloos door het gras; links zak ik in elkaar gevolgd door een zachte ‘oef’.
Succesvol bij de wagen aangekomen gluur ik eerst door een van de ramen om te zien of er iemand thuis is. De oppasser ligt te ronken in zijn bed. Ik druk de klink omlaag en duik dan meteen onder de pipowagen. Daar lig ik een paar minuten te wachten om te zien of iemand de deur weer dicht komt doen.
Dan klim ik naar binnen. Bij de ingang kijk ik nog eens goed naar de oppasser. Hij ligt met zijn tong uit zijn bek, de kleren nog aan en een deken half over zich heen geslagen in bed. De sleutels hangen boven hem aan een haakje. Voorzichtig buig ik me over hem heen. Zijn ademen stopt, zijn tong in zijn gehemelte gedrukt. Ik verroer me geen vin. Mijn hart heeft zich tussen mijn oren gedrukt; ik probeer geruisloos te ademen. Druppels zweet banen zich een weg naar beneden. Een van hen hangt aan de onderkant van mijn kin te bungelen. Als ik hem weg wil vegen laat hij los en valt in de mond van de oppasser. Op dat moment spert hij zijn ogen open en ademt diep in als een drenkeling die voor het eerst naar zuurstof hapt. Direct daarna, terwijl hij uitademt, valt de man weer in slaap. Ik pak de sleutels en maak me uit de voeten.
De kooi van het slot. Zo snel mogelijk, via de kortste route naar buiten, moet haar gedachte zijn aangezien ze het nodig vindt met haar volle gewicht mijn herstellende tenen nog verder te verbrijzelen. ‘TEEN!’ Ze schrikt en brult uit volle borst. Nu heb ik niet alleen het loopje maar ook het gehoor van mijn overleden grootvader. De dieren om ons heen schrikken wakker en doen op slag mee met het a-capellakoortje van de Verbrijzelaar der Tenen. De deur bij de oppasser zwaait open. Een duistere gestalte in de opening met een kaars onder zijn gezicht. Twee verlichte kwade ogen staren naar hoe ik op de rug van de kameel klim. ‘TIIIM!’ Hij rent onze kant op.
‘Kom op meid. Wegwezen!’ Ze komt overeind en zet een drafje in. De dieren moedigen ons juichend aan. ‘KOPPEN DICHT!’ Hij komt ons achterna. ‘IK KRIJG JE WEL!’ We rijden tussen de kermiswagens door waar inmiddels verscheidene acrobaten uit zijn komen kruipen. Bij de opening tegenover de tentingang staan drie mannen met de armen wijd om ons tegen te houden. ‘Niet stoppen.’ Ze rent op de mannen af. Net voor ze er één omverloopt, brult ze zo luidt als ze kan. Haar tanden raken bijna de wenkbrauwen van de middelste man als ze aan de kant springen. We zijn het terrein af.
Achter ons heeft de oppasser inmiddels zijn paarden gehaald en is met twee collega’s achter ons aan gesneld. De paarden zijn sneller; het duurt niet lang meer of ze halen ons in. ‘Naar het bos.’ Het advies wordt opgevolgd: ze duikt het bos in. Ik verstop me zoveel mogelijk tussen haar bulten terwijl zij zigzaggend de overzijde probeert te bereiken. In eerste instantie vliegen de circusruiters achter ons aan, maar als het bos dichter begroeid begint te raken remmen ze steeds verder af. Door ons jaarlijkse bosbezoek ontwijkt Teen de bomen behendig en lukt het ons uiteindelijk aan het zicht van de clowns te ontsnappen.

Aan de rand van de stad klim ik van haar af. Er is op weg naar Amerika nog voldoende tijd om zeeziek te raken. In de haven ligt het schip al klaar, maar natuurlijk is er op dit moment geen scheepswachter te bekennen die ons toegang kan verlenen. Gelukkig weet de havenmeester ons te vertellen dat de scheepswachter doorgaans de hele nacht in de kroeg verblijft. Hij zuipt het bloed uit zijn tenen en pas als het lijf doordrenkt is van alcohol valt hij in slaap aan de bar.
De wachter is niet eenvoudig te overtuigen. Nog voor ik het geluid van mijn stem laat horen, overhandig ik hem een bundel geld, waarmee hij zich tenminste een week in de kroeg kan verschansen. Hij schenkt ons even luidruchtig twee tickets en laat ons aan boord van het schip. Als de loopbrug net is opgelaten en hij weer op weg is naar de kroeg komt er een paard aan gedraafd. Ik trek Teen aan haar sik naar beneden zodat ze bij me achter de verschansing van het schip komt te liggen. Haar bulten, die er bovenuit steken, lijken in het donker op juten zakken.
De twee raken verzeild in een hevige discussie. Als ze niet optreden vallen de circusartiesten meestal niet in de smaak. Aan de handgebaren van de wachter te zien heeft hij ons aan de andere kant van de stad gezien. De clown werpt nog een laatste blik op het schip en rijdt dan verder. Gelukt! Ik zak onderuit en hang tegen de nek van Teen. Ze krult hem om me heen met haar kop op mijn schoot.

De boer met de kameel.pdf